ΤΟΠΙΚΕΣ ΚΟΥΖΙΝΕΣ

Μια φρέσκια ματιά στην τσιγγάνικη ιστορία

Ο κοινωνιολόγος, ερευνητής και Τσιγγάνος στην καταγωγή Ιωάννης Γεωργίου φωτίζει μερικές άγνωστες πτυχές της ιστορίας ενός λαού τον οποίο γνωρίζουμε περισσότερο από θετικά ή αρνητικά στερεότυπα, παρά στην πραγματική του διάσταση.

16.02.2021

ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΩΑΝΝΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ, ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΟ, ΥΠΟΨΗΦΙΟ ΔΙΔΑΚΤΟΡΑ ΕΜΠ – ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

Συχνά οι ονομασίες Ρομά/Τσιγγάνοι/Γύφτοι με όλα τα παράγωγά τους στις ευρωπαϊκές γλώσσες, Romanies, Gypsies, Tsiganes, Gitanos, Zingari –για να αναφερθούμε στα πιο γνωστά–, ανακαλούν στη μνήμη μας οικείες εικόνες για φυσιογνωμίες που έχουμε δει στον κινηματογράφο ή έχουμε διαβάσει σε μυθιστορήματα από παιδιά. Αυτές οι εικόνες μάς δίνουν την εντύπωση ότι έχουμε να κάνουμε με μια ενιαία και ομοιογενή ομάδα, ωστόσο, όπως σημειώνει η ιστορικός Ανριέτ Ασσέο, «δεν υπάρχει ένας μοναδικός λαός. Υπάρχει κοινή κουλτούρα σε σχέση με την αντίληψη του κόσμου, με τη μετάδοση της γλώσσας και επίσης στο ανθρωπολογικό σύστημα». Και τούτο γιατί «οι μετακινήσεις των πληθυσμών, οι πόλεμοι, οι επιδημίες, η θνησιμότητα επέφεραν αναπόφευκτα μια επαφή» ανάμεσα στους Τσιγγάνους και τους άλλους Ευρωπαίους. Τα διαφορετικά ιστορικά πλαίσια μέσα στα οποία βρέθηκαν ή συνειδητά επέλεξαν οι ομάδες των Τσιγγάνων προσέδωσαν την ιδιαιτερότητά τους. Για μας τους Έλληνες, η υστεροβυζαντινή κοινωνία, η Τουρκοκρατία, η Επανάσταση του 1821 αλλά και η Μικρασιατική Καταστροφή είναι σημαντικά στοιχεία της ταυτότητάς μας. Στη Ρουμανία οι Τσιγγάνοι βρέθηκαν στο πλαίσιο της φεουδαλικής κοινωνίας. Η σκλαβιά τους μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα και στον 20ό αιώνα, ο απηνής διωγμός τους από το φασιστικό καθεστώς Αντωνέσκου, καθώς και η κομμουνιστική εμπειρία διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία τους. Οι Εγγλέζοι και οι Γερμανοί αντίστοιχα αναμετρήθηκαν με την τσιγγάνικη ταυτότητα στο πλαίσιο του ρομαντισμού. Οι μεν πρώτοι την εγκολπώθηκαν ως στοιχείο της βρετανικότητας, του αγροτικού ειδυλλίου, ενώ οι δεύτεροι την εξοβέλισαν φτάνοντας μέχρι την Τελική Λύση. Σήμερα είναι ευρέως αποδεκτό, χάρη στη γλωσσολογία και προσφάτως στη γενετική, ότι οι Τσιγγάνοι προέρχονται από την Ινδία, μεταναστεύοντας προς δυσμάς. Η καταγωγή από τις Ινδίες μαζί με τη ρομανί γλώσσα και τις διώξεις που υπέστησαν οι Ρομά αποτελούν για πολλούς το τριμερές της ταυτότητάς τους. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η αφήγηση, με τη γραμμικότητα που τη διακρίνει και την αποκλειστικά γεγονοτολογική παράθεση, αφήνει μια αίσθηση ανικανοποίητου στους ίδιους τους Τσιγγάνους, αφού, όπως υποστηρίζει η φιλόλογος Εύα Πολίτου, προβάλλει τους Ρομά μονάχα ως διαφορετικούς, περιθωριακούς και διαρκώς καταδιωκόμενους. Δεν προάγει την κατανόηση στο ευρύτερο πλέγμα των σχέσεων μεταξύ Τσιγγάνων και μη Τσιγγάνων (Gadje), που δεν είναι πάντα συγκρουσιακό.

Οι τρεις «λόγοι» που μπόλιασαν την εικόνα και την ιστορία των Τσιγγάνων
Στη νεωτερική Ευρώπη, οι Τσιγγάνοι όπως και οι Εβραίοι ήταν μεταξύ των πληθυσμιακών ομάδων για τους οποίους σχηματίστηκαν πολύ νωρίς αντικρουόμενες εικόνες. Για τους Τσιγγάνους, αυτοί οι τρόποι αναπαράστασης, οι «λόγοι», πήραν σχηματικά τρεις διαφορετικές μορφές, χωρίς ωστόσο να είναι εντελώς αποκομμένες μεταξύ τους. Η πρώτη φάση είναι αυτή όπου η λογοτεχνία συναντάει τον Άλλο. Μέσα από τους λογοτεχνικούς τύπους σχηματίστηκε η εικόνα των Τσιγγάνων ως κλεφτών, παριών, αιώνια μετακινούμενων και παθιασμένων εραστών. Από τη «La Gitanilla» του Θερβάντες μέχρι τον «Μπραντ» του Ίψεν συναντάμε την ίδια ιδέα, των ευγενών αγρίων που είναι ένα με τη φύση παρά με την κοινωνία. Ακόμη, από τα μέσα του 15ου μέχρι και τον 18ο αιώνα θα συναντήσουμε πληθώρα απόψεων σχετικά με την προέλευση των Τσιγγάνων και από ποικίλες πηγές, απότοκες ίσως και των ονομάτων που προσέλαβαν – Αιγύπτιοι, Γύφτοι κ.λπ. Η δεύτερη φάση ξεκινάει το 1783 και ολοκληρώνεται στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Είναι η φάση του επιστημονικού φυλετισμού και έχει ως αρχή το έργο του Γερμανού ιστορικού Henrich Grellmann. Είναι ο πρώτος που επινοεί την υπόθεση καταγωγής από τις Ινδίες και φιλοτεχνεί ένα συνολικό πορτρέτο για τους Τσιγγάνους με βάση τα πρότυπα της εποχής. Ο Grellmann θα παγιώσει την άποψη περί «απολίτιστων Τσιγγάνων» που «δύσκολα αλλάζουν νοοτροπία», δεδομένου ότι ο χαρακτήρας τους απορρέει από την ινδική τους καταγωγή. Το έργο του θα μεταφραστεί σύντομα στην Αγγλία και εκεί οι ιδέες του, κάτω από την επίδραση του ρομαντισμού, θα πάρουν νέα τροπή. Προς τα τέλη του 19ου αιώνα (1880) θα ιδρυθεί ένας σύλλογος υπεράσπισης των Τσιγγάνων με παγκόσμια εμβέλεια, το έργο του οποίου θα επηρεάσει μέχρι σήμερα χιλιάδες ερευνητές. Πρόκειται για την Gypsy Lore Society, της οποίας μέλημα είναι η αναζήτηση του «αυθεντικού Τσιγγάνου» και η διάσωσή του από την επέλαση του καπιταλισμού. Βέβαια, στην προσπάθειά της αυτή η GLS αγνόησε τη φωνή των ίδιων των Τσιγγάνων, τους οποίους υποτίθεται ότι υπερασπιζόταν, και ουσιαστικά πρόβαλε μια εξωτική εικόνα τους. Η τρίτη φάση, που ξεκινά περίπου στα μέσα του 1950 και φτάνει μέχρι τις μέρες μας, είναι η περίοδος όπου οι κοινωνικές επιστήμες δανείζουν την οπτική τους στη μελέτη των Τσιγγάνων, κάτι που ήταν παντελώς αδιανόητο νωρίτερα. Η κριτική ματιά τους θα συμπεριλάβει τα πάντα, ξεκινώντας από τις ίδιες τις αναπαραστάσεις των Τσιγγάνων, τον τρόπο γραφής τους, μέχρι και τα κοινωνικά κινήματα και τη νέα κινητικότητα που παρουσιάζεται παγκοσμίως και επηρεάζει και τους Ρομά. Έτσι εμπλουτίζεται ακόμη περισσότερο η γνώση μας για την κοινωνική ιστορία των Τσιγγάνων και τη διαπλοκή τους με τις κοινωνίες στις οποίες βρίσκονται. Η στροφή αυτή οφείλεται και στην κοινωνική διαμαρτυρία των Ρομά θυμάτων-επιζησάντων της γενοκτονίας από τους Ναζί.

Η κληρονομιά του Βυζαντίου
Για τους Έλληνες Ρομ/Τσιγγάνους, η ιστορία τους είναι συνυφασμένη με τα ιδρυτικά στοιχεία του νέου ελληνισμού, όπως είναι η δημώδης γραμματολογία και ο «Πουλολόγος». Είναι σημαντική η σκέψη της Ασσέο όταν δηλώνει ότι «η προέλευση των ιστορικών Τσιγγάνων που εισέρχονται στη δυτική Ευρώπη είναι βυζαντινή. Ανήκουν στο ελληνικό βασίλειο, διάδοχο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας». Αυτή τη σχέση μας με τον νεότερο ελληνισμό καλούμαστε να ανασημασιοδοτήσουμε και να δώσουμε νέο περιεχόμενο στην κοινωνική μας ιστορία εδώ που βρεθήκαμε. Το να είσαι αφανής στην ιστορία ισοδυναμεί με ακύρωση, τελμάτωση και θάνατο, και κάποιος πρέπει να το έχει ζήσει για να το καταλάβει. Είναι σημαντικό να βρούμε το νήμα που μας ενώνει με τους γύρω μας, έστω κι αν η ιστορία μάς αγνόησε…

Γίνε συνδρομητής

Αν θέλετε να λαμβάνετε το περιοδικό «Γαστρονόμος» κάθε μήνα στην πόρτα σας, γίνετε συνδρομητής στην εφημερίδα «Καθημερινή»

Βραβεία Ποιότητας

Δες ανά κατηγορία τα βραβεία των προηγούμενων ετών